Γιατί κλείνουν οι εφημερίδες #1 Ενα βήμα πριν από τον νόμο του Καβαλιέρε

Ο χρόνος του δικτύου, ο χρόνος του χαρτιού

Το κλείσιμο μιας μεγάλης εφημερίδας επικυρώνει την ήδη υπάρχουσα παρατήρηση, ότι δηλαδή το επικοινωνιακό και πολιτικό τοπίο μετασχηματίζονται, γρήγορα και βαθιά. Ο Ελεύθερος Τύπος δεν έκλεισε μόνο επειδή σώρευσε πολλές ζημίες, ούτε μόνο επειδή απέτυχε το επιχειρηματικό μοντέλο που εφάρμοσαν οι ιδιοκτήτες του. Ασφαλώς, περίσσεψαν οι άστοχες ενέργειες, η σπατάλη, τα επιτελεία κολάκων, η μεγαληγορία, η οίηση. Αλλά αυτό που βάρυνε εντέλει ήταν περισσότερο η απουσία στρατηγήματος και η ελλιπής ή και ανύπαρτκη ανάγνωση της πραγματικότητας.

Η λυπηρή αναστολή έκδοσης του Ελεύθερου Τύπου, μετά τον μείζονα ανασχεδιασμό του (ουσιαστικά, επαναλανσάρισμα) και την επένδυση άφθονων υλικών και ανθρώπινων πόρων, δείχνει το μέγεθος της διεθνούς κρίσης του Τύπου· κρίση δομική, ιστορική. Αλλά δείχνει και την αδυναμία των ανθρώπων του Τύπου να αντιληφθούν την αλλαγή Παραδείγματος, να αντιληφθούν δηλαδή ότι ο παρών καιρός απαιτεί άλλη σκέψη και άλλη πράξη, με άλλα εργαλεία ανάλυσης και κατανόησης, από αυτά που χρησιμοποιούσαν κατά την προδικτυακή εποχή. Η παρούσα εποχή βάζει πλάι στον Τύπο, ανταγωνιστικά, όχι μόνο την πληθωρική τηλεόραση, αλλά και το οικιακό ευρυζωνικό Διαδίκτυο, σε κάθε νοικοκυριό και γραφείο, και τα διαρκώς δικτυωμένα smartphones, σε κάθε τσέπη, και το πλήθος των καινοφανών social media, σε κάθε φαντασιακό, που κάνουν τον κάθε χρήστη μηχανής όχι μόνο καταναλωτή αλλά δυνάμει παραγωγό δημοσιότητας, της δικής του μικροδημοσιότητας έστω.

Το νέο περιβάλλον τηλεπικοινωνιών διαμορφώνει νέες ανάγκες, νέες συμπεριφορές, νέα υποκείμενα. Οι πληροφορίες, τα κείμενα, τα σήματα, οι ταινίες, οι μουσικές, τα προσωπικά στοιχεία από εκατομμύρια ζωές κυκλοφορούν διαρκώς και παντού, είναι διαρκώς διαθέσιμα, στην άκρη του ποντικιού και του δαχτύλου, σε ατέλειωτη ροή, διαφανή. Μάλιστα, υπερδιαφανή.

Σε αυτή την υπερδιαφάνεια, όλα φαίνονται, μα ελάχιστα είναι ορατά. Και μαζί με τον πληθωρισμό των σημάτων, αλλάζει και ο χρόνος του κάθε μέσου, η αίσθηση, η αντίληψη του χρόνου τους. Αλλλος ο χρόνος του Τύπου, άλλος της τηλεόρασης, άλλος του διαδικτύου.

Στην τηλεόραση ρέουν αδιάκοπα εικόνες, που όμως δεν χορταίνουν το άδειο βλέμμα. Στον Τύπο και στο δίκτυο ρέουν κείμενα. Η εκρηκτική εξάπλωση του διαδικτύου πολλαπλασίασε σύστοιχα την ανάγνωση· όμως μειώθηκαν οι αναγνώστες εφημερίδων. Τα νέα μαζικά ακροατήρια που προσήλθαν στο δίκτυο και διαμορφώνονται απ’ αυτό, διαβάζουν περισσότερο, μα κυρίως διαβάζουν διαφορετικά: διότι ο χρόνος του δικτύου είναι ακαριαίος, και διότι η δικτυακή αφήγηση προσφέρει διαρκώς τη δυνατότητα (ή και την ψευδαίσθηση, απλώς) της διάδρασης, μιας κάποιας συμμετοχής, έστω υπό μορφήν ανάρτησης σχολίου σ’ ένα φόρουμ, σ’ ένα μπλογκ· κι ακόμη, προσφέρει τη δυνατότητα της ανώνυμης περιπλάνησης και της ανώνυμης διάδρασης. Προσοχή, όμως: η ανωνυμία ή ψευδωνυμία του δικτυακού αναγνώστη-περιπλανητή δεν αναιρεί την ατομικότητα, απεναντίας επισωρεύει στο άτομο περσόνες και μάσκες, πέραν του καλού και του κακού.

Ο χρόνος της εφημερίδας δεν μπορεί να είναι ακαριαίος. Η εφημερίδα δεν μπορεί καν να καμώνεται ότι σντιδρά ακαριαία· αν το κάνει, ρεζιλεύεται. Ο χρόνος του Τύπου είναι αναστοχαστικός, ξετυλίγεται βραδύτερος και βαρύς. Κι έτσι προϋποτίθεται και ο αναγνώστης του Τύπου. Η δε συμμετοχή του στο εφημεριδικό ανάγνωσμα είναι νοερή αναδιάταξη του αφηγήματος, είναι εσωτερικός μονόλογος. Η απάντησή του, όποια προκύψει, τελείται κι αυτή σε δεύτερο χρόνο. Δεύτερου, αργού χρόνου είναι ακόμη και η πρόσβαση στο χάρτινο κείμενο: ο αναγνώστης πρέπει να πάει μέχρι το περίπτερο ή έστω στην εξώθυρα, και να αγοράσει. Αυτό το παλαιό κείμενο δεν μπαίνει στο σπίτι απροσκάλεστο και δωρεάν.

Νέα αίσθηση του χρόνου, υπερδιαφάνεια, υπερπληροφόρηση, νέοι τρόποι οργάνωσης της εργασίας και του βίου, καινοφανείς ανάγκες και συμπεριφορές. Το παλαιό χάρτινο κείμενο, για να επιβιώσει, οφείλει να προσαρμοστεί· να διεκδικήσει τον πολύ μικρότερο ζωτικό χώρο που του διατίθεται, και να τον διεκδικήσει δυναμικά, πειστικά και ταπεινά· υπερβαίνοντας τον στερεοτυπικό εαυτό του και την εξουσιαστική φενάκη, ανακαλύπτοντας νέο εαυτό για το νέο Παράδειγμα, αναταποκρινόμενο στις νέες ανάγκες του κοινού, ανακαλύπτοντας επίπονα το νέο κοινό. Ο Ελεύθερος Τύπος, παρά το ντιζάιν, δεν μπόρεσε να το κάνει. Και δεν το κάνει καμία εφημερίδα. Ο γδούπος της πτώσης ίσως ξυπνήσει τις εναπομείνασες. Ισως.

9 Σχόλια
  • Κ.Κ.Μοίρης
    REPLY

    το θέμα είναι αν θέλουν να ανακαλύψουν το «νέο κοινό» ή αν θέλουν να φτιάξουν ένα τέτοιο στα δικά τους μέτρα
    όχι μόνο εκτός πραγματικότητας φιλόδοξο αλλά μάλλον ματαιόδοξο εγχείρημα

  • Po
    REPLY

    Κύριε Ξυδάκη, λέτε (και πολύ σωστά):
    «Η δε συμμετοχή του στο εφημεριδικό ανάγνωσμα είναι νοερή αναδιάταξη του αφηγήματος, είναι εσωτερικός μονόλογος…»

    … και θα πρόσθετα ότι παρατηρούμε δραματική μείωση αξιόλογων κειμένων, μείωση ποιοτικών επιφυλλίδων, μικρό (ελάχιστο) ποσοστό άξια Λόγου αρθρογραφία -στο σύνολο των σελίδων μιας εφημερίδας. Ξέρετε αυτό το στοιχείο είναι μία αιτία ιδιαιτέρως υποτιμημένη από τους υπεύθυνους συντάκτες, και αυτούς που διαθέτουν στοιχειώδη κρίση, είναι παραπάνω από εμφανές.

  • Po
    REPLY

    διόρθωση: Εννοώ «και σε αυτούς που διαθέτουν στοιχειώδη κρίση…»

  • gerasimos
    REPLY

    Από τη στιγμή που θα πάψουμε να μιλάμε για ‘νέα’ ή ‘παλιά’ ‘κοινά’ και θα αντιληφθούμε ότι έχουμε πλέον μπροστά μας ολόκληρες κοινότητες δημιουργών και όχι παθητικών καταναλωτών, πομπών και όχι δεκτών απόψεων, όπως στα blogs, θα έχει γίνει ένα μεγάλο βήμα.

  • ilias
    REPLY

    @gerasimos
    Σωστά, έτσι ακριβώς , αλλά if everybody broadcasts WTF is going to sit down and listen?
    Κάτι που μέχρι στιγμής θέτει μια σειρά από νέα θέματα. Επειδή τουλάχιστον για μένα αυτά τα νέα θέματα έχουν μια κάποια πολυπλοκότητα δηλαδή μερικές αράδες και επειδή επίσης γι΄αυτό το λόγο υπάρχουν τα links , το ψάχνω κάπως εδώ

  • albusgenius
    REPLY

    Ή εφημερίδα δεν είναι ακριβώς ταυτισμένη με το τύπωμα σε χαρτί. Μπορεί να είναι κάλλιστα ηλεκτρονική.΄Αρα τα σχετικά με διάδραση,ακαριαία ταχύτητα και τα τοιαύτα είναι στην ουσία τους ψευδοπροβλήματα. Τό πρόβλημα είναι ο νέος κόσμος που είναι πολύπλοκος και η γνώση καθώς και οι συσχετίσεις που ανακαλύπτονται και επιλέγονται. Η ποιότητα με άλλα λόγια και οι δυνατότητες των ανθρώπων που γράφουν. Η είδηση καθ΄εαυτή είναι σήμερα ένα σήμα. Η ποιότητα της συσχέτισης και της ανάλυσης αποκαλύπτει το σήμα και φυσικά όχι το ντιζάιν. Η ανάγνωση ενός κειμένου εφημερίδας δεν είναι απαραίτητα μονόλογος εσωτερικός γιατί η γραφή μπορεί να είναι διαδραστική. Η απάντηση σε άναγνωσμα οποιουδήποτε είδους είναι πάντα σε δεύτερο χρόνο Είναι πάντα μετά την απόφαση να δείς ή να αναγνώσεις.

  • S G
    REPLY

    συμφωνω. ειναι κατι που πρεπει να καταλαβουν ολες οι εφημεριδες, ο ρολος οτυς δεν μπορει να ειναι η (κακη και καθυστερημενη) ενημερωση, αλλα η αναλυση. Αυτο προϋποθετει να γραφουν ατομα υψηλης ειδικευσης και αντιληψης, οχι ατομα με 2-3 χρονια σπουδες σε ΙΕΚ δημοσιογραφιας.

    Τυπικο παραδειγμα του πως πρεπει να δουλευει το συστημα ειναι βεβαια ο Εκονομιστ που αντι να χανει αναγνωστες παει απο ρεκορ σε ρεκορ.

    Παρεπιμπτοντως δεν θα ηταν κακη ιδεα καποιες εφημεριδες να το γυρισουν σε εβδομαδιαια εκδοση. Τι ποιοτητας μπορει να ειναι μια αναλυση που γραφεται με το αγχος της ημερησιας εκδοσης? συνηθως η αναλυση θα ειναι παρομοιας ποιοτητας με την τιβι, που ομως εχει και το πλεονεκτημα της ταχυτητας.

  • dianathenes
    REPLY

    Κύριε Ξυδάκη ήταν ο χρόνος του Τύπου αναστοχαστικός – πολύ ωραίο αυτό που είπατε- πάνω απ όλα όμως η Εφημερίδα είχε χαρακτήρα τελετουργικό. Η ανάγνωσή της εννοώ. Πόσες σκηνές έχουν μείνει στην μνήμη μας από την ανάγνωσή της με τη συνοδεία του απογευματινού καφέ, το πρωινό της Κυριακής! Υπήρχε ακόμα η αναμονή. Η προσμονή της. Πότε θα ρθεί, αν θα εξαντληθεί πριν προλάβουμε να πάμε στο περίπτερο που αναφέρετε και ακόμα σε πολλά χωριά ερχόταν με καθυστέρηση μιας μέρας με το λεωγορείο της γραμμής. Υπήρχε μια στενή σχέση ανάμεσα στον Αναγνώστη και την Εφημερίδα της επιλογής του την οποία δεν άλλαζε. Τόσα φύλλα σήμαιναν τόσοι «πιστοί». Σήμερα ο αριθμός των φύλλων δεν λέει τίποτα. Δεν αντιπροσωπεύουν Υποκείμενα αλλά μια μάζα που πετά από εφημερίδα σε εφημερίδα όπως ακριβώς και στο διαδίκτυο ….από σελίδα σε σελίδα…. Εχει χαθεί η σχέση με άλλα λόγια. . Κάπως έτσι…. Ισως αυτό πρέπει να καταλάβουν οι Εφημερίδες.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Στοιχεία επικοινωνίας
Twitter