The Athens Syndrome Τα ελληνόπουλα στα καφενεία

Αλλαγή παραδείγματος

Ο χρόνος κυλά οδυνηρά για τη χώρα. Ο επαχθής δανεισμός συνεχίζεται με ολοένα δυσμενέστερους όρους, το διπλωματικό κεφάλαιο σπαταλήθηκε, τα περιθώρια συμφωνιών έχουν στενέψει απελπιστικά. Είναι προφανές ότι όλες οι διαδοχικές, τεχνικές κατ’ ουσίαν, προσεγγίσεις του προβλήματος από την κυβέρνηση έχουν οδηγήσει σε αδιέξοδο. Διότι το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό και δεν είναι μόνο ελληνικό. Είναι πολιτικό.

Είναι επίσης προφανές ότι από καιρό ζούμε μια αλλαγή ιστορικού παραδείγματος, με αισθητά τα οδυνηρά συμπτώματα. Το παλαιό παράδειγμα καταρρέει― το παράδειγμα της κλεπτοκρατίας, της πελατειακής συναλλαγής, της παραοικονομίας, της διαπλοκής, του εκφυλιστικού νεποτισμού― συμπαρασύροντας το παλαιό πολιτικό σύστημα, υπεύθυνο κατά κύριο λόγο για τις αδικίες και τις βαριές ασθένειες του δημόσιου βίου.

Η πλειονότητα των πολιτών παρακολουθεί έμφοβη την κατάρρευση, αλλά δεν αντιδρά ακόμη. Μαζεύεται, τραβιέται στο καβούκι της οικογένειας, αποσαθρωμένο πια κι αυτό, κρύβει το κομπόδεμα, ακούει φήμες: τυπώνουν δραχμές, θα δώσουν ομόλογα, πάρε δολάρια. Αυτό προπάντων: ο λαός πορεύεται με φήμες, διότι έχει χάσει κάθε εμπιστοσύνη στους θεσμούς και στην πολιτική ηγεσία, αυτή που εξέλεξε.

Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση κλονίζεται από διχογνωμίες και διαρροές, από αλληλοκαρφώματα. Στέλνει στην κοινωνία μηνύματα συγχύσεως: ενώ το χρέος βαίνει αμείωτο και ο δανεισμός βαρύτερος, ενώ οι αγορές αξαγριώνονται, ενώ όλοι οι διεθνείς παράγοντες μάς στέλνουν άκλαυτους στο ΔΝΤ και στο χρεοστάσιο, η κυβέρνηση εξακολουθεί να αγοράζει πανάκριβο χρόνο, σαν παγωμένη, σαν να παρακολουθεί τη χιονοστιβάδα να επελαύνει και να περιμένει το θαύμα.

Θαύμα δεν θα έρθει. Το θαύμα, δηλαδή την οδυνηρή μετάβαση στη νέα εποχή, μπορεί να το διαπράξει μόνο η κοινωνία μετασχηματιζόμενη, κανείς μάγος του Χάρβαρντ· με θυσίες, με κόπο, με ρήξεις· απαλλασόμενη από το παλαιό πολιτικό σύστημα, αναδεικνύοντας νέες αντιλήψεις, νέα ήθη, νέες αξίες. Κόβοντας ξερά κλάδια, σάπιες ρίζες, περιττά βάρη, για περισώσει τον κορμό υγιή.

6 Σχόλια
  • valantis stergiou
    REPLY

    Οι αλλαγές παραδειγμάτων, τουλάχιστον στην κατά Κουν θεώρηση, είναι αποτελέσματα επιστημονικών επαναστάσεων που μεταβάλλουν την κοσμοθεώρηση της επιστημονικής κοινότητας και το νόημα των όρων. Η αναλογία λοιπόν της αλλαγής παραδείγματος με τα όσα συμβαίνουν σήμερα στην Ελλάδα θα πρέπει να περιλαμβάνουν ένα σημείο τομής – ρήξης, καθώς και τις κοινωνικές και τις πολιτικές δυνάμεις που υποστηρίζουν αυτή τη ρήξη. Επίσης, θα πρέπει να περιλαμβάνουν και ένα νέο παράδειγμα – σοσιαλισμό θέλετε να το πούμε, κομμουνισμό ή με οποιοδήποτε άλλο όνομα. Δυστυχώς, σήμερα δεν φαίνεται να υπάρχουν αυτές οι προϋποθέσεις για πραγματική αλλάγή παραδείγματος. Μάλλον θα πρέπει κανείς να σκεφτεί μια περίπτωση στασιμότητας της επιστήμης, ή παρακμής ενός επιστημονικού παραδείγματος για να περιγράψει την κατάσταση. Ίσως και να πρέπει να μιλήσει για ανωμαλία του κυρίαρχου παραδείγματος. Ωστόσο, ακόμα και η σώρευση ανωμαλιών δεν συνεπάγεται αλλαγή παραδείγματος. Το νεοφιλελεύθερο παράδειγμα, με όσες κλεπτοκρατικές και άλλες ιδιαιτερότητες έχει στην Ελλάδα δυστυχώς δεν αλλάζει τόσο εύκολα. Από την άλλη, υπάρχει πάντα περιθώριο αισιοδοξίας. Οι επιστημονικές επαναστάσεις απλώς συμβαίνουν και αλλάζουν το παράδειγμα. Δεν προετοιμάζονται και η αλλαγή παραδείγματος χαρακτηρίζεται ως αλλαγή μόνο εκ των υστέρων.

  • arcades
    REPLY

    Φαντάζομαι ότι το κείμενο δεν αναφέρεται σε αλλαγή γενικού οικονομικού αλλά σε αλλαγή τοπικού αναπτυξιακού και κατ’ επέκταση κοινωνικού παραδείγματος. Αλλά πράγματι ο Κούν προβλέπει μια περίοδο συνύπαρξης δύο αντίπαλων παραδειγμάτων και αυτό στην περίπτωσή μας δυστυχώς δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει ή τουλάχιστον δεν έχει εμφανιστεί δηλαδή μια μερίδα ανθρώπων ταξική ή όχι, που να αντιπροτείνει και να υποστηρίξει ένα πλήρες νέο παράδειγμα ανάπτυξης της χώρας. Αυτοί που αυτοπροβάλλονται ως τέτοιοι στην πραγματικότητα προτείνουν μια παραλλαγή του υπάρχοντος παραδείγματος, που τώρα υποτίθεται ότι έχει κάποιες «στρεβλώσεις» και «ατέλειες». Είναι δηλαδή οι καλύτεροι απολογητές του υπάρχοντος συστήματος. Η ρήξη και η ασυνέχεια είναι αναπόφευκτη, αναζητούνται λοιπόν οι φορείς της, αυτοί που θα εκφράσουν δεσμευτικά το νέο. Η προς το παρόν απουσία τους είναι που κάνει την κατάσταση δραματική.

  • gritz
    REPLY

    Άν είναι ακόμη δεδομένο ότι στην Ελλάδα έχουμε όντως κεφαλαιοκρατικό σύστημα (που είναι), θα πρέπει μάλλον να παραδεχτούμε ότι ο Ελληνικός καπιταλισμός είναι κάπως ιδιόρρυθμος: Δεν νομίζω να υπάρχει άλλη χώρα στον πλανήτη Γή, όπου ο πρόεδρος του Συνδέσμου Βιομηχανιών της δεν κατέχει μετοχικό μερίδιο βιομηχανικής επιχείρησης.
    Έχοντας τόση ιδιρρυθμία πια, αυτό και μόνον μάλλον μας καθιστά παράδειγμα αποτυχημένης Πολιτείας, ανεξαρτήτως τρόπου παραγωγής και κοινωνικού συστήματος. Μια σημανυική αλλαγή παραδείγματος ίσως θα ήταν νά παύσουμε να ποζάρουμε ως οι ιδιόρρυθμοι, sui generis «απροσάρμοστοι αντιδυτικοί» του Δυτικού κόσμου, εμείς που με την τρελάρα μας φροντίζουμε για την κοιλάρα μας, αλλά μας ενοχλεί όταν αυτό οι άλλοι «ομαλοί» το προσέχουν – και πότε πότε μας το επισημαίνουν .

  • valantis stergiou
    REPLY

    Διαφωνώ με τον gritz σε σχέση με αυτό που προτείνει ως αλλαγή παραδείγματος. Καταρχήν η προσαρμογή σε ένα κυρίαρχο κεφαλαιοκρατικό σύστημα στη νεοφιλελεύθερη εκδοχή του δεν αποτελεί αλλαγή παραδείγματος αλλά τη μάταιη, κατά τη γνώμη μου, προσπάθεια εξάλειψης ιδιαιτεροτήτων που χαρακτηρίζουν την Ελλάδα. Ιδιαιτεροτήτων που εξυπηρέτησαν και εξυπηρετούν ακόμα το κυρίαρχο παράδειγμα του ευρωπαϊκού και υπερατλαντικού νεοφιλελευθερισμού τα τελευταία χρόνια. Μακάρι η Ελλάδα να αποτελέσει sui generis περίπτωση, σε μια διαφορετική κατεύθυνση, ώστε αυτό που θα συμβεί εδώ να ερμηνευθεί εκ των υστέρων ως αλλαγή παραδείγματος υπό την έννοια της ριζοσπαστικής κοινωνικής αλλαγής. Επίσης θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η κληρονομιά της Αναγέννησης και του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού σίγουρα δεν ταυτίζεται με την τραπεζική ένωση της Ευρώπης, με την ΟΝΕ και το ευρώ. Η ευρωπαϊκή μας εμμονή θυμίζει έντονα την ψύχωση με το αρχαίο ελληνικό πνεύμα. Κι εδώ η αναλογία είναι η εξής: Όπως επιδεικνύεται ψύχωση με την αρχαιοελληνική καταγωγή μας εξυπηρετώντας μία σύγχρονη εθνικιστική ή οικονομικο-τουριστική σκοπιμότητα, έτσι, επιδεικνύεται εμμονή με τη νεότερη Ευρώπη – λίκνο του νεότερου πολιτισμού για να εξυπηρετείται η πολιτική μας πρόσδεση στο άρμα του νεοφιλελευθερισμού.

    • gritz
      REPLY

      Αγαπητέ valantis stergiou,
      νομίζω ότι δυστυχώς, πολλά από αυτά που αποκαλούνται νεοελληνικές ιδιορρυθμίες, δεν είναι (και δεν ήταν, ανέκαθεν), τίποτε άλλο παρά καζινο-καπιταλισμός, «καπιταλισμός των ακρίδων» σε καθαρή μορφή. Ήταν πάντοτε μιά ακραία μορφή νεοφιλελευθερισμού, πολύ πρίν κατοχυρωθεί αυτός ο όρος: Από την αντιπαραγωγική εμποροκρατία της μεταπολεμικής Ελλάδος, μέχρι το «πρωτότυπο», μοναδικό στον κόσμο (στην Ευρώπη τουλάχιστον) σύστημα παραγωγής κατοικίας μέσω της αντιπαροχής. Ακόμη και το περιβόητο διογκωμένο κράτος, είναι καλός υπηρέτης των ίδιων συμφερόντων, με το αζημίωτο φυσικά. Να μη μιλήσουμε για το φορολογικό σύστημα και τι είδους «παραγωγική» αναδιανομή έκανε επί τόσες δεκαετίες. Εμείς εδώ είχαμε νεοφιλελευθερισμό και «καπιταλισμό του αέρα» δυστυχώς ήδη από τη δεκαετία του ’50: Ποτέ δεν είμασταν το κράτος των βιομηχάνων (της όποιας παραγωγής εν πάσει περιπτώσει), 60 χρόνια είμαστε κράτος των εργολάβων, των εφοπλιστών, των μεταπρατών και φυσικά των τραπεζών. Η (αποτυχημένη) τραπεζική ένωση της σημερινής, μεταβατικής Ευρωζώνης, με όλα τα κακά της, μου φαίνεται πολύ νεόκοπη και παροδική απομίμηση αυτών που εμείς εδώ ζούμε προ πολλού. Στο νεοφιλελευθερισμό εν γένει πρωτοπορήσαμε.
      Η εμμονή σε μιά ουσιαστική, διατηρήσιμη, βιώσιμη, συνεκτική Ευρωπαική οικονομική αναδιάταξη, ίσως είναι το μόνο ελπιδοφόρο φάρμακο κατά του νεοφιλελευθερισμού, και αυτού της σημερινής στρεβλής, μεταβατικής ΟΝΕ, αλλά και του παραδοσιακού νεοελληνικού μεταπολεμικού «νεοφιλελευθερισμού», της εμποροκρατίας, της «οικογενειακής επιχείρησης», του «Εδώ Ροκανίζουν Εργολάβοι».
      Σε sui generis διαφορετική κατεύθυνση δεν ελπίζω, ο «σοσιαλισμός σε μιά μόνη χώρα» είναι και ανέφικτος και εφιαλτική ψευδαίσθηση. Μάλλον καπιταλισμός σε κρίση μακράς διάρκειας υπάρχει μπροστά μας (και κλιματική κρίση), και διεθνοποιημένοι μακροχρόνιοι αγώνες για την ηγεμονία. Τα σπέρματα και οι προβλαστήσεις μιας άλλης κοινωνίας είναι υπόθεση τέτοιας μακράς πνοής, και θα χρειαστεί, φοβάμαι, να τα εισάγουμε από βορειότερα γεωγραφικά πλάτη, ο τόπος έγινε δυστυχώς πολύ ξερός.

  • Ελπηνωρ
    REPLY

    Το πιο δύσκολο κομμάτι στη διαδικασία ανάπτυξης είναι η αναδιαμόρφωση του εγκεφάλου μας, η απαλλαγή από παλιές συνήθειες, το να ξεμάθουμε συμπεριφορές που επιδεικνύαμε για πολλά χρόνια. Για να το επιτύχουμε, δεν αρκεί να αποφασίσουμε απλά να ενεργούμε διαφορετικά. Χρειάζεται διαρκής και μεθοδική εξάσκηση στις νέες συμπεριφορές, ώστε να καταπολεμηθούν οι παράγοντες που εμποδίζουν την αλλαγή και να γίνουν πλέον κτήμα μας, να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, να ξαναβρούμε το πάθος και τα όνειρά μας, να εντοπίσουμε τα κύρια δυνατά μας σημεία και τα σημεία προς βελτίωση και να δημιουργήσουμε το προσωπικό μας πρόγραμμα ανάπτυξης, προσαρμοσμένο στην καθημερινότητά μας.
    Τέτοιου είδους αλλαγές δεν συμβαίνουν όμως, από τη μια μέρα στην άλλη. Επαναστάσεις γίνονται όταν ο πόνος ξεχειλίζει, όταν η κοινωνία καθίσταται ώριμη να τις στηρίξει, μέσα από σκληρές δοκιμασίες. Θα ήταν υπερβολικά αισιόδοξο να περιμένουμε τέτοια θαύματα μέσα στο προσεχές διάστημα. Κι αυτό δεν οφείλεται μόνον στους περιορισμούς σε επίπεδο προσώπων και μηχανισμών, που χαρακτηρίζουν την κυβέρνηση και το πολιτικό σύστημα στο σύνολό του.
    Η ίδια η κοινωνία μας, μετά τον εκμαυλισμό ολόκληρων δεκαετιών, δυσκολεύεται να «χωνέψει» τα αδιέξοδα, να αφυπνιστεί και να αντιμετωπίσει το πραγματικό πρόβλημα. Παραμένει κι αυτή βολεμένη στην αδράνεια. Για να αντεπεξέλθουμε στις νέες συνθήκες χρειάζεται μια επανάσταση στην ίδια τη νοοτροπία και στον τρόπο σκέψης μας.
    Το ερώτημα πλέον είναι πόσος «πόνος» θα μεσολαβήσει μέχρι τον ερχομό της. Και πόσο γρήγορα θα αφεθούν να βγουν μπροστά οι ικανές και δημιουργικές δυνάμεις για να σηκώσουν το βάρος των αλλαγών που απαιτούνται, δημιουργώντας αποτελεσματικότερα μοντέλα στον κρατικό αλλά και στον ιδιωτικό τομέα, δίνοντας ξανά όραμα σε μια χώρα, η περηφάνια της οποίας εξαντλείται τα τελευταία χρόνια κάπου μεταξύ… Γιουροβίζιον και Μουντομπάσκετ.

    Ελπήνωρ

Leave a Reply

Your email address will not be published.