Από τις ρήξεις των πλατειών στην ανανέωση των ελίτ Χαμένοι στα μάτια δικών μας και ξένων

Μεταξύ φόβου και απόγνωσης

[…]

Μέσα σε δύο χρόνια, η ελληνική μεσαία τάξη, απέραντη και αδιαφοροποίητη, είδε να καταστρέφεται ανεπανόρθωτα η συνθήκη ευπρεπούς διαβίωσης και να απειλείται η συνθήκη αξιοπρεπούς επιβίωσης. Η κατάσταση ραγδαίας αποπτώχευσης επιδεινώνεται από την απουσία κοινωνικού διχτυού προστασίας και από την ταυτόχρονη αποδυνάμωση του κράτους λόγω δημοσιονομικής αποστράγγισης.

Αυτή η απότομη μετάπτωση των υλικών προϋποθέσεων του βίου δεν είναι δυνατόν να απορροφηθεί ομαλά· το ένστικτο επιβίωσης αφυπνίζεται βίαια και εκβάλλει ορμητικά, ανά πίδακες: σαν αγανάκτηση, σαν τυφλή οργή, σαν φόβος, σαν απόγνωση. Την πολυτέλεια της έλλογης αντίδρασης έχουν πλέον μόνο όσοι διατηρούν την εργασία τους, κάποια υλικά αποθέματα: αυτοί διαπνέονται από φόβο, μήπως χάσουν και αυτά τα λίγα που διαθέτουν. Ως εκ τούτου ο φόβος μετριάζει την οργή και υπαγορεύει μια συμπεριφορά πιο συντηρητική. Οι υπόλοιποι, όσοι δεν έχουν να χάσουν τίποτε, διότι τα έχουν χάσει όλα, δεν έχουν καν την πολυτέλεια της οργής: παραδίδονται στην απόγνωση.

Η διάκριση θυμικού – λογικής άρα, που ακούγεται τώρα σαν ερμηνευτικό σχήμα του θρυμματισμένου και πολωμένου πολιτικού τοπίου, πρέπει να τεθεί ορθότερα με τέτοιους όρους: φόβος – απόγνωση. Οσοι μπορούν ακόμη να νιώσουν φόβο κι όσοι είναι τόσο απελπισμένοι που δεν φοβούνται τίποτε χειρότερο.

Ισως είναι άκαιρο, αλλά ας το επιχειρήσουμε: Κάτω από το υλικό ρήγμα, το ρήγμα στη βιοτή και στην ύπαρξη, χάσκει κι άλλο ρήγμα πιο σκοτεινό και βαθύ· ρήγμα στην κοινωνική συνοχή, στην αίσθηση του συνανήκειν, ρήγμα πολιτισμικό και ψυχικό. Η ραγδαία επιδεινούμενη ανισότητα καταδεικνύει νέους ταξικούς διαχωρισμούς, με πρωτοφανή ένταση, τέτοια που η νεοελληνική κοινωνία δεν θυμόταν επί σχεδόν μισό αιώνα. Ο διαχωρισμός μάλιστα βιώνεται ψυχικά όχι μόνο βάσει της διάκρισης “έχοντες και μη έχοντες”, αλλά πολύ βαθύτερα, στο πεδίο της γυμνής ύπαρξης: σαν διάκριση μεταξύ αυτών που σώζονται και αυτών που βουλιάζουν. Αυτή η ελλοχεύουσα διάκριση δρα σαν βόμβα διασποράς στο κοινωνικό σώμα, στο μέτρο που θραύει τις συμβατικές κοινωνικές αναπαραστάσεις και μετασχηματίζει βίαια τη συλλογική ψυχή.

Μετά το κατώφλι του φόβου, στην περιοχή της απόγνωσης, αίρονται οι αυτοπεριορισμοί, οι αναστολές, οι ενοχές, οι μετουσιώσεις των αρχέγονων ενορμήσεων, όλα τα σχήματα που παράγουν πολιτισμό. Τώρα ο πολιτισμός, ο δύσθυμος πολιτισμός της πτώχευσης και της χρεοκοπίας του βίου, προσλαμβάνεται σαν πηγή δυστυχίας. Σε κατάσταση αθυμίας, σε υπαρξιακό limbo, όταν η ύπαρξη βιώνεται σαν διαρκές ρήγμα και πτώση, χωρίς προσδοκία φωτός, όλα μπορούν να συμβούν.

Κάπως έτσι μπορεί να αναγνωσθεί η λεγόμενη ακραία πολιτική συμπεριφορά, η ακραία ψήφος λόγου χάριν, η ψήφος εναντίον του συστήματος ― ό,τι κι αν εννοεί σύστημα ο εκλογέας μέσα σε τέτοια θυμική-υπαρξιακή καταιγίδα. Κάπου εκεί θα ανιχνεύσουμε το υλικό υπόστρωμα της πολιτικής αστάθειας: σε ένα κοινωνικό σώμα που το διατρέχουν ηλεκτρικά φορτία φόβου και απόγνωσης.

Ενώπιον αυτής της πολυρηγμάτωσης υπάρξεων και συνειδήσεων, τα καθήκοντα όποιας ηγεσίας αναδυθεί, όποιας κυβέρνησης προκύψει από την εκλογή της 17ης Ιουνίου, είναι τεράστια και πολύμορφα. Το πιο επείγον όμως είναι η άμεση υλική ανακούφιση των απελπισμένων και η ψυχική τους επανασύνδεση με το σώμα των επιπλευσάντων. Αυτή είναι η ουσιώδης επαναδιαπραγμάτευση: η ανάκτηση της ανθρωπιάς. Τα θύματα της κρίσης δεν είναι οι ανάξιοι, οι χειρότεροι, οι απόβλητοι, όπως πιθανότατα αισθάνεται ένας νοικοκύρης οικογενειάρχης που έμεινε άνεργος. Ο κοινωνικός βίος δεν είναι άλογος, δεν είναι αρένα μίσους, δεν είναι το χομπσιανό σύμπαν του bellum omnium contra omnes: αυτό πρέπει πρώτα να αποκατασταθεί.

Αυτή η αποκατάσταση, που τίποτε δεν έχει να κάνει με αποκατάσταση της παλαιάς ερειπωμένης τάξης, είναι δυνητικά έναρξη αναγέννησης. Είναι οι σπίθες μες στη στάχτη.

no comments
  • Ανώνυμος
    REPLY

    Αυτά κάνει το καθήκον. Αυτά κάνουν οι καθαρές και κρυστάλλινες ηθικές επιταγές που οτιδήποτε σχετικό με την εμπειρία και τα αισθήματα το θεωρούν απριόρι μιαρό. Όταν αυτή η ιδεαλιστική παράνοια, είναι η βάση του χριστιανικού διαφωτισμού, εύκολα εξοκείλει το «πράγμα» από την ιδανική υπερβατικότητα του Καντ και καταντά να γίνεται «σε βασανίζω για το καλό σου».

    Η ανθρωπιά πλέον παρέχεται, μόνο όταν οι δείκτες δείξουν πως ενδεχομένως τα θύματα να δημιουργήσουν ντόμινο που θα μεταδοθεί προς τα πάνω. Ο δε πνιγμένος (ο θαμμένος ζωντανός για να δουλεύει, να πληρώνει και να μαστιγώνεται) πιάνεται από τα μαλλιά του, ακόμα κι αν του τα έχουν ξυρίσει σύριζα, όταν δει ότι αυτό, ενδέχεται να δημιουργήσει τριγμό στην τσιμεντένια ταφόπλακα των μεγατόνων που βρίσκεται από πάνω του.

    Εξαιρετικό άρθρο.

  • John
    REPLY

    Καποια λαθη κανεις αν και εχει και πολλες σωστες διαπιστωσεις το αρθρο. Οταν λεμε πως η μικροαστοι βουλιαξαν, εννοουμε καταστασεις Βουλγαρίας και Ουκρανίας, όποιος δεν εχει ζησει εκει (σε διαμέιρσμα, οχι σε παραλιακό ξενοδοχείο) δεν καταλαβαίνει. Και όσο οι δάσκαλοι και οι οικιακές βοηθοί έχουν εξοχικό στην Ανάβυσσο, η απόγνωση είναι απο το κακό τους το κεφάλι όχι απο τη φτώχεια.

  • Ανώνυμος
    REPLY

    Πολύ εύστοχα το θέσατε χρησιμοποιώντας τον όρο Αναγέννηση, μια και ζούμε σε πολιτικό μεσαίωνα. Η Αναγέννηση, ωστόσο, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη – ιστορικά – με το ελληνικό πολιτισμικό όραμα. Οι φιλέλληνες ποιητές προσδοκούσαν πως η ελληνική επανάσταση της αποτίναξης του Οθωμανικού ζυγού, θ’ αποτελούσε το φιτίλι που θα έφερνε την άνοιξη σ’ ολόκληρη την Ευρώπη.

    Ο αρχαίος Έλληνας αισθάνεται φυσικά, ο σύγχρονος άνθρωπος αισθάνεται τη φύση σαν χαμένο παράδεισο, όπως ο άρρωστος την ανάρρωση. Γι’ αυτό ο αρχαίος και απλοϊκός ποιητής παρουσιάζει τη φύση όπως είναι, χωρίς να προβάλλει τα δικά του συναισθήματα, ενώ ο σύγχρονος και συναισθηματικός ποιητής την παρουσιάζει όπως αντανακλάται μέσα του. Ο αρχαίος εξαφανίζεται πίσω από το αντικείμενο του όπως ο δημιουργός πίσω από το έργο του’ ο σύγχρονος διαμορφώνει το υλικό του με τρόπο που να φαίνεται η δύναμη της προσωπικότητας του, που αγωνίζεται για το ιδανικό. Εκεί κυριαρχεί ο ρεαλισμός εδώ ο ιδεαλισμός. Το ύψιστο στην τέχνη θα ήταν ένας συγκερασμός όπου ο απλοϊκός ποιητής θα περιέγραφε το συναισθηματικό.
    Έτσι σκιαγραφεί ο Schiller τη μορφή του μεγάλου φίλου του, του «σύγχρονου αρχαίου Έλληνα».

    Το δυστυχές βέβαια, ήταν πως οι φιλέλληνες ποιητές και αγωνιστές του ‘21, είχαν φίλους τραπεζίτες, που δεν προσέβλεπαν σε πολιτισμικά οφέλη χρηματοδοτώντας τον αγώνα, αλλά μόνο σε οικονομικά.

    Για να ξαναγυρίσουμε στη σύγχρονη Αναγέννηση, όμως, θα μπορούσε, νομίζω, το όραμα της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης, ν’ αποτελέσει κοινή αφετηρία για όλες τις πολιτικές δυνάμεις (ανεξαρτήτως του αποτελέσματος των εκλογών). Όλα ανεξαιρέτως τα κόμματα τοποθετούνται θετικά στο θέμα της θέσπισης της ΑΟΖ. Αυτό, αποτελεί, τουλάχιστον, μια κοινή βάση.
    Η λέξη «εμπάθεια», αρχικά σήμαινε «αλτρουισμός». Θα μπορούσαν, επομένως, οι πολιτικές δυνάμεις, να ασκούν για τα επιμέρους τη σύγχρονη εμπάθειά τους (για να μην αποκοπούν απότομα από την έξη τους, και πάνε από σύνδρομο στέρησης) και όσον αφορά την ΑΟΖ, να αρχίσουν να διερευνούν την αρχική σημασία της λέξης.

  • NK
    REPLY

    Σαν να πιάνετε το νόημα. Βάλε και τις καθημερινές ληστείες μετά φόνων, απαγωγές για λύτρα, κτλ, και είναι σαφές πως πάμε για Κολομβία και κάτω. Πάτος δεν υπάρχει…

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Στοιχεία επικοινωνίας
Twitter