image Το πρόγραμμα του Κυριάκου Μητσοτάκη είναι ό,τι περιγράφει η βραβευμένη ταινία Εγώ, ο Ντάνιελ Μπλέηκ.- Στο OneTV image Η συζήτηση για τις Πρέσπες έγινε με όρους πεζοδρομίου -στην ΕΡΤ

Επισφάλεια, η κληρονομιά της κρίσης

To φάντασμα της μεσαίας τάξης στοίχειωσε την παρελθούσα πολυεκλογική περίοδο. Το φάντασμά της θα εξακολουθεί να στοιχειώνει την πολιτική ― ακριβώς όμως σαν φάντασμα. Σαν αυτό που φαντάζονται οι πολιτικοί ότι είναι, ακόμη, η μεσαία τάξη. Σαν αυτό που φαντάζονται πολλοί συμπολίτες ότι είναι, ακόμη, οι ίδιοι. 

Η πολιτική θεωρία και η κοινωνιολογία έχουν από δεκαετίες περιγράψει τους εν εξελίξει μετασχηματισμούς των εργατικών και μικρομεσαίων στρωμάτων στην Ευρώπη, βαθείς και ευρείς. Οι πρώτοι ίσως ήταν οι Ιταλοί εργατιστές θεωρητικοί, ήδη από τα τέλη της δεκαετία του ‘70,  όταν εισήγαγαν τις έννοιες του πλήθους και του μεταφορντικού εργάτη. Ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός όχι μόνο το αντελήφθη εγκαίρως αλλά υλοποίησε ακαριαία και μαζικά τον μετασχηματισμό: οι γραμμές παραγωγής μεταφέρθηκαν στον Τρίτο Κόσμο, η φορολόγηση μεταφέρθηκε σε εξωχώριους παράδεισους, η ρομποτική υποκαθιστά τον εργάτη-τεχνίτη, ο υπερδανεισμός υποκαθιστά την απομείωση των μισθών και του κοινωνικού κράτους, ο ατομικισμός γίνεται η νέα θρησκεία, η μκρομεσαία θάλασσα συμπιέζεται έως εξαφάνισης. Γνωστά.

Η πολύχρονη κρίση στην Ελλάδα επιτάχυνε και επιδείνωσε αυτά τα φαινόμενα. Το μικρομεσαίο πλήθος, οι μη προνομιούχοι, κατά Ανδρέα Παπανδρέου, είχαν δει από καιρό τα σημεία της σταδιακής αδυναμίας για ομαλή αναπαραγωγή τους: το κοινωνικό ασανσέρ γινόταν όλο και πιο δυσκίνητο, ο πληθυσμός γερνούσε ραγδαία, τα υπερσπουδασμένα παιδιά σκουντουφλούσαν άεργα σε ένα αναντίστοιχο παραγωγικό περιβάλλον χαμηλών απαιτήσεων, τα μη σπουδασμένα παιδιά βαφτίζονταν πρεκάριοι, ο υπερδανεισμός είχε γίνει βρόχος πριν από την χρεοκοπία του 2010. 

Στο κατώφλι της κρίσης, από την πληθυντική μικρομεσαία τάξη  του ‘80 είχε απομείνει κυρίως ο φλοιός της αυτοαναγνώρισης· ο έπηλυς πρώην χωρικός, ο πρώην εργάτης, μία γενιά κάτοικος πολυκατοικίας, κάτοχος IX και εξοχικού στο χωριό, ό,τι όρισε ο Κ. Τσουκαλάς ως πολυσθενές υποκείμενο, κολακευόταν να αναγνωρίζει τον εαυτό του πλέον σαν μικροαστό, ακόμη και μεσοαστό. Οι υλικοί όροι αναπαραγωγής όμως είχαν ήδη εξασθενήσει· η ευμάρεια του Χρυσού Ορόσημου 2004 παρατεινόταν με αναπνευστήρα: με υπερεκμετάλλευση της εργασίας των μεταναστών, με μαύρο χρήμα, με φοροδιαφυγή και εισφοροαποφυγή.

  Η κρίση σήμανε την ορμητική εισβολή της επισφάλειας και τη μόνιμη εγκατάστασή της στα χαμηλά του μικρομεσαίου πλήθους. Οι απελπισμένοι αδύναμοι της κρίσης ήταν σε μεγάλο βαθμό οι πεπτωκότες μικρομεσαίοι επαγγελματίες και μισθωτοί του  ιδιωτικού τομέα ― αυτοί κυρίως, με το σοκ που υπέστησαν, συνέθεσαν τον χαρακτήρα ευρείας ανθρωπιστικής κρίσης το 2010-2015.

 Η πιο ουσιαστική αντίσταση στις δυνάμεις κοινωνικής αποσύνθεσης προήλθε από τις αρχαϊκότερες δομές: την ιδιοκατοίκηση και τα  οικογενειακά δίκτυα, που πρόσφεραν την ανθεκτικότητα και την ελαστικότητά τους έναντι του παλιρροϊκού κύματος της κρίσης.

Η σταδιακή αποδρομή της οξείας κρίσης αφήνει πίσω της σαν μόνιμο δομικό  στοιχείο των μικρομεσαίων την επισφάλεια. Επισφάλεια υλική, και ραγισμένη αυτοεικόνιση: αμφότερα εκφράζονται πολιτικά, με αμφοτερόπλευρες κινήσεις, προς δεξιά και προς αριστερά. Αδρά, πολύ αδρά: Η υλική ένδεια ωθεί προς τα αριστερά, το ραγισμένο φαντασιακό προς τα δεξιά. Σε κάθε περίπτωση, το πλειοψηφικό ρεύμα που καθόρισε εν πολλοίς τη Μεταπολίτευση, πολιτικά και κοινωνικά, και εκφράστηκε μέσω του εκλιπόντος ΠΑΣΟΚ,  έχει απολέσει τα ζύγια του και τους δεσμούς συναρμογής, έχει απολέσει την αυτοεκτίμησή του, βρίσκεται σε μια πρωτοφανή κατάσταση ορφάνιας, ψυχικής και πολιτικής. Αυτή είναι η καυτή ύλη της Ελλάδας μετά την κρίση, και ενδεχομένως η ύλη μιας δεύτερης μεταπολίτευσης.

14.07.2019

Leave a Reply

Your email address will not be published.